Những ngày xưa thân ái anh gởi lại cho ai
Gió mùa xuân êm đưa rung hàng cây lưa thưa
Anh cùng tôi bước nhỏ áo quần nhăn giấc ngủ
Đi tìm chim sáo nở ôi bây giờ anh còn nhớ ?...
(Những ngày xưa Thân Ái / Phạm Thế Mỹ)
CHỢ TỈNH NGÀY GIÁP TẾT
Tháng Chạp phố chợ đang chuẩn bị đón Tết, mọi người mua bán trong cơn mưa nhè nhẹ. Quanh chợ, người mua kẻ bán thấy toàn nón lá nhấp nhô. Khách mua hàng vây quanh mấy chiếc ‘du du’ trông như những chiếc dù lớn, hình vuông mà những người bán hàng đã thuê từ phu chợ.
Khách đi chợ đa số đều choàng quanh người bằng những tấm ny-lon che mưa đơn giản. Từ mấy làng gần Tỉnh, dân quê đã gánh lên mấy thứ rau trái trồng ở nông thôn. Mọi người đi vào trung tâm chợ qua tám hẻm phố. Hẻm cạnh Ảnh quán Li Đô đây là khu vực rau tươi. Có mấy gánh cải cay từ Nhan Biều qua hay từ Sải gánh lên từ lúc rạng sáng. Người dân quê phải gánh bộ năm, bảy cây số mới lên đến chợ Tỉnh.
Ba ngày tết, nhà nào cũng không thể thiếu thứ cải cay do nó dùng để làm dưa. Thứ dưa cải cay ngày đó có một vị cay đặc biệt. Lúc chúng ta ăn hương cay bốc tận hốc mũi, thế mà mấy ngày tết ai cũng cần có dưa cải cay. Sau này, đi đâu người kể cũng không thể thấy được loại cải nào có hương vị cay hơn. Người dưới quê còn gánh lên chợ tỉnh một thứ đặc biệt nữa, đó là cây củ kiệu. Khí hậu Quảng Trị rất hạp với giống cây kiệu. Kiệu được trồng nhiều nên người ta bán được từng gánh. Kiệu mua về, được làm dưa cả ba phần: rễ, củ, và lá chẳng bỏ phí thứ nào. Dưa kiệu Quảng trị cũng có hương vị riêng. Nhắc đến dĩa dưa giá mấy bà nội trợ nơi quê nhà thì không bao giờ thiếu được kiệu và dĩa dưa giá luôn đi kèm theo dĩa thịt heo ba chỉ, luộc săn giòn.
Con đường Trưng Trắc bốn cạnh hình vuông bao quanh khu chợ, san sát tiệm hàng. Khu phố quanh chợ cung cấp nhiều mặt hàng sỉ và lẻ đi khắp nơi. Tuy nhiên có điều lạ, tám hẻm vào chợ thì dành cho người "buôn thúng bán mẹt" hay từ dưới quê lên bán những nông phẩm gì họ có được, chẳng ai gây khó cả.
Rời mấy gánh rau cải tại con hẻm sát cạnh Ảnh Quán Lido, chúng ta sẽ thấy mấy bà nội trợ đang chờ đến lượt mình được cắt (bào) từng mớ gừng để làm mứt. Gừng có được thuê cắt thì lát mới to và đẹp. Gừng Quảng trị cay thật, mứt gừng nếu ít cay khi thưởng thức với trà ngon trong dịp Tết thì sẽ mất hương vị đi nhiều! Thời gian này những sạp mứt bánh đã được bày bán nhiều, nhưng mứt bánh chợ Tết Quảng trị nói chung đơn sơ, bình dị không màu mè kiểu cách lắm.
Ngước mắt nhìn lên đó là mấy tiệm thuốc lá cẩm lệ đang cắt thuốc tối đa mới kịp bán cho khách hàng. Đứng đây ta chỉ nghe tiếng máy chạy xình xịch suốt ngày. Ngày cận tết thuốc cẩm lệ bán được nhiều. Có thể có bạn đọc còn nhớ tên hai tiệm thuốc cẩm lệ này. Người viết chỉ nhớ bảng hiệu có chữ Phát đằng sau...Hai ông chủ người Quảng Nam, nhân công khá đông, đều là đồng hương với nhau cả. Thợ thầy luôn tay tẩm và cuốn từng đống thuốc thành những cuộn tròn trông như những con rắn màu vàng nhạt đang khoanh mình trên nền xi măng bóng loáng. Thuốc cẩm lệ bán nhiều như thế mới biết người QT mình hút thuốc nặng thật. Ngày trước người kể chuyện từng thử hút cẩm lệ nhưng nặng quá đành 'bỏ cuộc'.
Hướng bờ sông từ đường Gia Long đi vào, đối diện hai tiệm nông ngư cơ và tạp hóa Quảng Tường là hẻm thông vào chợ. Ở đây có tiệm mễ cốc Nguyễn Xuyến, dân quê gánh than củi từ các làng thượng nguồn sông Thạch Hãn như An Đôn, Tích Tường, Như Lệ hay xa hơn nữa tận Trấm về bán tại hẻm này.
Có lúc trời mưa, mấy người bán than củi mang mấy chiếc áo tơi đan từ lá rừng, trông xa như những con nhím. Họ kiên nhẩn, yên lặng đứng chờ khách mong bán xong để có tiền đong gạo hay mua mắm muối.
Theo lối này men sâu vào trong là hàng tôm cá, những mớ cá tươi từ dòng sông Thạch Hãn ngoài kia mới được đánh mang lên. Vẫn có cá biển từ Cửa Việt hay Gia Đẳng, nhưng cá biển mùa giáp tết thật hiếm. Mùa đông lạnh, người ta chủ yếu dùng mắm, ruốc, cá khô nhiều hơn. Cạnh đó là dãy hàng cơm bình dân, dành cho khách buôn bán, lao động trong chợ. Trong luồng gió lạnh, nồi bún xáo, dưa kho từ dãy hàng cơm đang bốc hương nghi ngút khiến ai cũng cảm thấy đói bụng.
Từ chợ cá ngó vô là hàng thịt. Mấy o bán thịt đều ở gần lò thịt bò tại thôn Thạch Hãn hay lò thịt heo tận thôn Đệ Tứ lên bán tại đây. Thời đó người mình còn nuôi heo đen, giống không to nhưng chỉ được nuôi ròng cám và thân chuối nên thịt rất ngon.
Nem chả Quảng Trị thật tuyệt, những lọn nem có truyền thống gói trong một lớp lá vông, rồi mới đến lá chuối mà phải là lá chuối mốc nên nem mau lên chua và sẽ có vị ngon đặc biệt. Kế đến chả lụa cũng theo một công thức gia đình. Khi làm chả người ta cũng kén chọn lắm; thịt heo phải gần ló sát sinh nên khi làm chả thịt còn tươi rói. Giã thịt làm chả cũng lắm công phu; phải giã bằng cối, giã và ‘quết’ cho thật đều tay không nghỉ thì chả mới ngon được.
Từ đường Quang Trung có hai hẻm thông vào chợ. Hẻm thông vào tiệm Vạn An có những loại trái cây được buôn về từ mấy quận miền núi như tắt, quít, thanh trà, bưởi, rau cresson từ Nam Đông về, hay thơm, mít, chuối, sắn dây (sắn dây) từ quận Gio Linh mang vô. Có khi tôi thấy còn thấy bán cả mấy loại trái hoang dã như hồng leo, sim, muồng, mốc, .. luôn cả hạt sót hay mít rừng (mít nài) nữa. Thời con nít tôi hay lân la tới gần mấy sạp hàng trái cây hoang dại này. Gần đoạn này có mấy sạp hàng bánh kẹo làm theo kiểu thủ công gia đình, hay mấy hàng gương lược đơn sơ, mộc mạc. Họa hoằn lắm không khí ở con phố này cạnh tiệm Vạn An mớI ồn ào hẳn lên khi có một xe bán thuốc quảng cáo từ mấy tỉnh trong nam ra tận đây. Họ có thêm con khỉ làm trò giúp vui thu hút đám đông hiếu kỳ tụ lại, nhưng mấy xe bán thuốc Nam này chỉ ra vào mùa nắng ráo mà thôi.
Trước khi vào trung tâm đình chợ, tôi không quên cây sanh cổ thụ, lá xanh ngắt rợp bóng bốn mùa. Dưới gốc cây to có thờ phượng khói hương nghi ngút, người ta cầu xin mua may bán đắt. Qua hết mấy gian hàng gạo và hàng sành sứ cùng tô chén thì đến trung tâm đình chợ. Đình chợ rất rộng được chia theo thứ lớp riêng biệt cho từng loại hàng. Đặc biệt và sang trọng là hàng vải , mấy sạp hàng vải chiếm đa số trung tâm đình. Mấy cô bán vải có dáng dấp đài các ngồi bán trên mấy sạp gỗ lớn bóng loáng. Lúc vắng khách mấy cô khoan thai và chậm rãi ngồi ‘lể’(khều)ốc gạo, một đặc sản từ lòng sông Thạch Hãn, dân chài đem lên chợ đong bán bằng lon sữa bò.
Từ xa là CÂY SANH CHỢ TỈNH. Phía góc phải là ông già đội khăn đóng đứng cạnh cột điện. sau chiêc xich lô là tiệm thuốc Tây Sau chiếc xe bán sinh tố là tiệm bánh Phú Vinh, .đằng xa cuối hình xa là lầu ô Hứa Đức Hào thương gia gạo
Các lầu tiệm từ gần đến xa có lầu tạp hóa MỸ DUNG- Lầu ông Út -Lầu Vạn An xa nhất là Lầu Ông Hứa Đức Hào sau lưng dãy nhà lầu là ĐƯỜNG QUANG TRUNG
Song song đình Chợ tôi cảm thấy ồn nhất vẫn là hàng thợ thiếc. Tiếng gõ, tiếng cắt nghe thật chói tai...thế mà mấy chú vẫn làm suốt ngày. Cạnh đó, có mấy quán thợ may kế nhau. Gần tết mấy cô thợ may làm không hết việc. Đa số mấy cô thợ may đều học nghề từ Thanh Bình, một tiệm lớn rất đông học trò gần đình Chợ. Cũng có một ít tiệm may hạng sang (tailor) nhưng chúng đều nằm dọc theo con phố chính Trần hưng Đạo. Những tiệm này mang những bảng hiệu như Vĩnh Tân ở tận lò mỳ Đắc Lập, qua khỏi ngã tư Đồng Dụng mới thấy các tailor như Thiện Mỹ, Phan Xuân Sang…
Trước khi ra khỏi chợ cũng có mấy tiệm vàng như Kim Yến, Kim Ty... khách mua sắm không đông bằng các tiệm khác. Trước mấy tiệm vàng, có một số sạp buôn áo quần may sẵn cùng đồ chợ trời. Cũng có vài ba bó bông huệ hay bông phượng vàng, bánh in để cúng lễ bày bán gần đó. Ai trong túi tiền bạc hơi dồi dào có thể bước qua bên kia, vào tiệm bánh Phú Vinh mua ít trăm "gam" bánh ngon hảo hạng, dành biếu xén hay để các cụ thưởng thức với ấm trà ngon.
Đến khi màn đêm buông xuống khi tất cả hàng quán đã cửa đóng then gài, nếu có dịp đi hướng sau mấy tiệm vàng ban sáng chúng ta sẽ thấy một quán duy nhất bắt đầu mở cửa: đó là quán bún bình dân Ông Két. Dưới ánh điện vàng vọt lù mù, khách ăn đêm để cả hai chân lên trên mấy băng gỗ dài, đang hì hụp thưởng thức mấy tô bún gân (tai môi bò) nóng hổi và cay xè.
Ăn đêm xem chừng hiếm. Do đêm về hàng quán trong chợ đều đóng cửa. Kể cả mấy tiệm ăn bao quanh chợ tỉnh như Nhuận Ký, Đường Ký, Lưu Khách theo đường Phan Bội Châu hay Thanh Thanh cạnh đường Quang Trung; tình hình chiến sự không ai bán ban đêm. Một thời các quán ăn ngoài bờ sông gần múi đầu đường Quang Trung có bún thịt nướng hay chè đá có bán một ít buổi chiều và đầu hôm ...
Đó là những sinh hoạt quanh chợ tỉnh, ồn ào nhộn nhịp ban ngày. Một thành phố giới tuyến, xa mịt mùng mút đầu miền nam, khói lửa chiến tranh khiến khung cảnh sinh hoạt vui chơi ăn uống về đêm khó hình thành như vài thành phố trong nam.
Nhớ về một thành phố ngày xưa, nói cho cùng, đó là một thành phố lính. Hàng ngày thành phố ngập tràn màu áo ô liu của người lính VNCH. Một thành phố đối diện với VĨ TUYẾN ngăn đôi đất nước VN một thời. Ngày ngày nghe tiếng bom rền đạn réo thay cho những gì lạc thú vui chơi trong thời hòa bình.
đêm đêm nằm nghe súng nổ giữa rừng khuya thác đổ, anh còn nhắc tên tôi ?
Đêm đêm nhìn trăng sáng tỏ bên đồi hoa trắng nở, cuộc đời anh có vui ?
Thời gian qua mau tìm anh nơi đâu
Tôi về qua xóm nhỏ con đò nay đã già
Nghe tin anh gục ngã
Dừng chân quán năm xưa
Uống nước dừa hay nước mắt quê hương (Những ngày xưa THân ÁI / Phạm thế Mỹ)
...Khói lửa chiến tranh vẫn triền miên từ Mậu Thân 1968 tới Hạ Lào 1971 và Cao điểm 1972...thành phố năm xưa từng đón nhận bao chiếc xe chở xác tử sĩ hi sinh trong cuộc chiến. Thành phố từng ngậm ngùi nhìn chiếc cầu Ga sụp đổ hay từng đoàn người dân ra đi hoảng hốt trong khói lửa càng ngày càng đậm nét rồi một ngày 1972 thành phố năm xưa tan nát dập vùi trong bom đạn chẳng còn một viên gạch nào nguyên vẹn.
Dù trong mưa phùn gió bấc rét lạnh căm-căm, hay trong cơn nóng cháy da của nắng lửa Hạ Lào, chợ Tỉnh ngày xưa lúc nào cũng mang một dáng vẻ bình yên và trầm lặng; không xô bồ, náo nhiệt như những thành phố to lớn khác. Lạ thay, tôi luôn cảm thấy nó ấm cúng, gần gũi vô cùng. Giờ hình ảnh, âm thanh hay ngay cả bao hương vị ngày trước nay chỉ còn trong hồi ức của tất cả con người thị xã. Hôm nay nơi ngàn trùng xa cách tôi luôn hoài niệm về Chợ Tỉnh với một nỗi nhớ da diết khôn nguôi nhất là những khi tết đến xuân về./.
Đinh Trọng Phúc
tái biên 11/11/2025
Gần Tết share bài này sẽ nhớ Tết xưa Quảng Trị lắm
ReplyDelete